Het gaat niet om de vertraagde renovatie van het fysieke Binnenhof, maar van de wetten en regels voor de openbare ruimte, de zogeheten Omgevingswet. Het Huis van Thorbecke dateert uit het “paard en wagen tijdperk”. Al jaren is de Omgevingswet van kracht, die de Nederlandse overheid slagvaardiger en efficiënter moet maken, door 26 wetten voor de openbare ruimte te integreren en zo veel mogelijk te automatiseren met het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO).
Inmiddels is 100% van de gemeenten aangesloten op het DSO, maar de wetten zijn vanuit een juridisch perspectief en ambtelijke logica geschreven, de afhandeling is dan ook nog niet of nauwelijks geautomatiseerd. Er zijn wel pre-aanvraag vereenvoudigingen het geval (“geen vergunning nodig”). De integrale afweging, zijnde één van de centrale doelstellingen van de Omgevingswet, is vooralsnog mensenwerk, maar wel nodig. Zo neemt de verkeersintensiteit in het oud-Hollandse dorps-kern Bennebroek met ruim 5000 inwoners substantieel toe, door de ligging op de grens van de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en de provincie Zuid-Holland, die allebei een groeiend aantal verkeersbewegingen vertonen. De complicatie in deze casus is dat om de DSO besparingen te realiseren, er eerst nog fors in de overgang geïnvesteerd dient te worden.
Besluitvaardigheid
Politieke besluitvaardigheid is een vereiste om complexe wetten en regels te vereenvoudigen. Het EU Omnibus pakket, dat door Ursula von der Leyen gelanceerd is, neemt veel tijd. Het behalen van het doel om de red tape van de EU met 30% te verminderen en concurrentiekracht te vergroten verschuift naar de toekomst. Wel heeft elke eurocommissaris een zgn. Mission Letter ontvangen en daarnaast is ook het ‘Simplification Office’ in het leven geroepen. De wrange Britse “Yes Minister” comedy lijkt meer en meer van toepassing. Er zijn regels nodig om regels te verminderen. Helaas kunnen gewenste veranderingen niet effectief en snel doorgevoerd worden. De EU is nu eenmaal verdeeld gezien het aantal lidstaten en ons democratisch besef.
Ondertussen geven rapporten van Draghi en Wennink aan dat de EU qua concurrentiekracht de groei van de VS en met name die van China niet heeft bijgehouden in de afgelopen 10-15 jaar. Er vloeit elke minuut substantieel geld naar bedrijven buiten de EU, hetgeen op middellange tot lange termijn de liquiditeit en solvabiliteit van onze zo comfortabele welvaartsstaat ondermijnt. Nederland heeft wel, in benchmarkstudies met vergelijkbare westerse landen, een middenmoter, de ‘ideale’ omvang van het ambtenarenapparaat, zoals deze in de Staat van Uitvoering is gekwantificeerd. Maar dit gaat echter aan een aantal belangrijke aandachtspunten voorbij.
Time is running out in de overheidsfinanciën
De laatste kabinetsformatie o.l.v. D66-CDA-VVD heeft laten zien dat het geld beperkt is en dat met ‘de botte bijl’ wordt bezuinigd. Deze squeeze zal in de komende jaren alleen maar verder toenemen door een vergrijzende populatie en een (relatief) afnemend verdienvermogen. Maar, in tijden van crisis ontstaan vaak doorbraken, Churchill zei het al: “Never waste a good crisis”. De noodzaak en aanleiding tot de oprichting van de Benelux en de EU hebben hun wortels in WOII. Echter nemen het opzetten en het gewenste effect van ombuigingen meer tijd en zijn de kosten aanzienlijk hoger dan oorspronkelijk verwacht.
Wat we nu dringend nodig hebben is een overkoepelende lange termijn visie die rekening houdt met arbeidsschaarste en de mogelijkheden van nieuwe technologieën. Het gebruik van de eerstvolgende innovatiegolf, AI, komt in Nederland en Europa maar stap voor stap op gang. De bejubelde EU Digital AI Act stelt een geharmoniseerd, op risico’s gebaseerd juridisch kader vast om betrouwbare, mensgerichte AI te waarborgen. EU-ondernemingen spelen slechts een zeer bescheiden rol in voor wat betreft de productie van AI-factories en -systemen. Ondertussen ontwikkelen AI systemen zich razendsnel van grootschalige modellen, gebaseerd op alle openbare internet “kennis”, naar specifieke modellen in een mix met private datasets voor gerichte probleemoplossingen. Sectorspecialisatie vormt hierbij een belangrijke succesfactor.
Verbeterkansen voor de Nederlandse overheid
De raamovereenkomst van de Nederlandse overheid met Schwarz Digital is een belangrijke renovatie stap. Dit dient nog wel formeel te worden vastgelegd in operationele contracten. Ondertussen gaan de hyperscalers wel verder met hun ontwikkelingen. Zo spreekt Amazon al over een ‘semantische data layer’ boven de datacommunicatie laag, wat onder meer van belang is in de medische sector, waarover momenteel veel geschreven en gediscussieerd wordt.
Het Duitse Rulemapping werkt voor de Duitse bondsregering aan ‘Law as Code’-methoden. De samenwerking is erop gericht om complexe wet- en regelgeving om te zetten in machineleesbare, digitale beslisbomen, waardoor administratieve processen, zoals vergunningen, drastisch versneld en kosten significant bespaard kunnen worden.
De Franse overheid is in 2008 bij de Gendarmerie begonnen met een speciale Linux-versie waardoor al miljoenen aan licentiekosten bespaard is. Een groter vervolg komt er aan: de Minister David Amiel heeft elk Ministerie verplicht om later dit jaar een stappenplan klaar te hebben om van proprietary software af te stappen naar onafhankelijke, open source-alternatieven. De uitrol van workstations met open source software zal tot in 2029 plaatsvinden.
Daad bij het woord
Nederland neemt wel de eerste stapjes in de goede richting. Het potentieel is er zeker in Nederland tezamen met buurlanden en bondgenoten. Het Nederlandse ASML was ooit een noodlijdende afsplitsing van Philips en is nu een toonbeeld voor samenwerking in de complexe, internationale digitale keten. Onze oproep aan de huidige coalitie en oppositie luidt om nu de daad bij het woord te voegen en het Europese belang te laten prevaleren!
Drs. C.G. (Kees) Mulder MBA (lead auteur)
Drs. Dick van Schooneveld MBA (editor)
